Muchomor sromotnikowy - charakterystyka, objawy zatrucia, pierwsza pomoc

Muchomor sromotnikowy (Amanita phalloides) to inaczej muchomor zielonawy, przez niektóre osoby określany jest także sromotnikiem. Po raz pierwszy został opisany w 1727 roku przez S. Vaillanta.

Nazwę wymyślił Franciszek Błoński w 1889 roku, a w 1992 roku Władysław Wojewoda zaproponował określenie muchomor zielonawy.

W piśmiennictwie mykologicznym gatunek był też opisywany jako muchomor bulwiasty i podsadka słupiakowata. Muchomor najczęściej występuję w lasach iglastych oraz mieszanych, znacznie rzadziej można go spotkać w lasach iglastych.

Można na niego trafić na terenie całej Europy, Ameryki Południowej, Północnej, Środkowej, Australii, Nowej Zelandii oraz Azji. Sezon na muchomory zielonawe rozpoczyna się w lipcu i trwa aż do listopada.

Wówczas sromotnik pojawia się pojedynczo lub w małych skupiskach. Często rozwija się pod dębami, ale również pod bukami, kasztanowcami, grabami, sosnami, świerkami czy brzozami.

Muchomor zielonawy w największej ilości jest zauważany na glebach o odczynie obojętnym i zasadowym, ale rośnie również na tych kwaśnych.

Jest to silnie trujący gatunek grzyba, który często jest mylony z kanią, gąską zielonką (Tricholoma equestre), gołąbkiem zielonawym (Russula virescens), muchomorem brązowooliwkowym (Amanita submembranacea) lub muchomorem cytrynowym (Amanita citrina). Co więcej, młode owocniki przypominają pieczarki.

Muchomor sromotnikowy rośnie w lasach liściastych i mieszanych, wyglądem przypomina grzyby jadalne, dlatego warto poznać jego charakterystyczne cechy.

Trzon grzyba osiąga wysokość do 15 centymetrów i około 2-centymetrową grubość. Tuż pod kapeluszem znajduje się wyrazisty pierścień o żółtawej lub białej barwie.

Z kolei końcówka trzonu przypomina bulwę i znajduje się w pochewce. To właśnie te cechy pozwalają na odróżnienie muchomora od gąski zielonki i gołąbka zielonawego, które nie posiadają pierścienia i pochewki.

Owocnik zazwyczaj osiąga 10 centymetrów średnicy, na początku jest półkolisty, a wraz z upływem czasu staje się dzwonkowaty, a ostatecznie rozpostarty. Z reguły kolor można określić jako białozielony z przejaśnieniami na brzegach.

Często barwa zawiera domieszkę bieli, brązu, żółci lub szarości. Kapelusz bardzo łatwo się obiera, skórka jest gładka i złożona z promieniście ułożonych włókien.

Blaszki muchomora najczęściej są białe, jedynie u starszych okazów wydają się lekko żółte. Warto zauważyć, że są gęsto ułożone i mają różną długość.

Miąższ sromotnika jest biały i nie zmienia koloru po uszkodzeniu czy ściśnięciu. Zapach jest neutralny, jedynie u starszych grzybów może nieco przypominać ziemniaka.

Muchomor jest toksyczny, ale często można spotkać na nim ślimaki i różnego rodzaju owady. Nie jest to dowód na to, że okaz jest jadalny, ponieważ wiele rodzajów zwierząt uodparnia się na toksyny.

Muchomor zielonawy to grzyb często spotykany w lasach, niestety jego wygląd nie jest na tyle charakterystyczny, by z daleka móc uznać go za trujący gatunek. Z tego względu bywa mylony z kilkoma innymi grzybami, co niestety może być przyczyną ciężkich zatruć.

Muchomor sromotnikowy a kania

Zwykle kania jest o wiele większa od muchomora zielonawego i na kapeluszu posiada łuszczące się brązowawe strzępki, które można zetrzeć.

Znajdują się one również na trzonie. Z kolei owocnik sromotnika jest gładki, jedynie czasami posiada niewielkie, wrośnięte włókna w kolorze zielonawym, żółtawym lub szarawym.

Pod kapeluszem kani można zauważyć białe, dość szerokie blaszki, a na trzonie ruchomy pierścień - tej części nie posiada sromotnik. Kolejną różnicą jest bulwa na dole trzonu, w przypadku kani nie posiada otoczki, czyli pochwy.

Nie wolno zbierać nierozwiniętych owocników, ponieważ z ich odróżnieniem ma problem nawet doświadczony grzybiarz. W przypadku dojrzałych okazów należy wycinać jedynie te, do których mamy stuprocentową pewność.

Muchomor sromotnikowy a gąska zielona

Sromotnik i gąska kania nie różnią się od siebie kolorem. Charakterystyczną cechą są żółto-zielone blaszki u zielonki, brak pochwy oraz pierścienia. Przed ścięciem grzyba należy delikatnie odsunąć ściółkę, by móc dostrzec zgrubienie na końcu trzonu.

Muchomor sromotnikowy a gołąbek zielonawy

Barwa kapeluszu u obu gatunków nie ma znaczących różnic. Blaszki są kolei białawe, ale u gołąbka po uszkodzeniu stają się rdzawe lub brązowe, taki sam kolor przybierają u starszych owocników.

Trzon muchomora jest miękki, u starszych okazów pusty. Natomiast trzon gołąbka można określić jako pełny w środku i mocny. Miąższ sromotnika jest biały i delikatny, pod skórką delikatnie żółtooliwkowy. Gołąbek z kolei posiada suchy, twardy, zwarty miąższ, który łatwo się kruszy.

Muchomor sromotnikowy a pieczarka

Młode pieczarki mają biały kapelusz, wraz z upływem czasu staje się szarożółtawy lub szarobrązowy. Kapelusz muchomora zawsze posiada zielony odcień, może być białozielony, oliwkowozielony, szarozielony lub brunatnozielony.

Najłatwiej rozróżnić te grzyby za pomocą blaszek. U pieczarek są one różowawe, purpurowobrązowe, ciemnoczekoladowe, niekiedy prawie czarne, gęste i szerokie. W przypadku sromotnika - białe, ewentualnie z lekkim żółtawozielonym odcieniem.

Muchomor sromotnikowy wywołuje zatrucia cyklopeptydowe i cytotoksyczne. Jest jednym z najbardziej trujących grzybów w Polsce. Spożycie nawet śladowych ilości może prowadzić do śmierci.

Najwięcej zatruć notuje się w okresie lata i wczesnej jesieni, ale zdarzają się też przypadki zimą, ponieważ wiele osób mrozi produkty.

Muchomor sromotnikowy w składzie posiada dwa główne rodzaje toksyn: fallotoksyny (falloidyna, falloina, fallizyna, fallicydyna) oraz amatoksyny (amanityna, amanina, amanullina).

Główną trucizną jest jednak alfa-amanityna, która nawet w niewielkiej dawce może spowodować uszkodzenie narządów. Przede wszystkim prowadzi do stłuszczenia, martwicy i zaniku glikogenu w wątrobie.

Często wywołuje też problemy z nerkami, takie jak azotemia, hipochloremia i mocznica. Charakterystycznym objawem jest skąpomocz lub bezmocz.

Temperatura rozkładu falotoksyn wynosi 280-282°C, a amatoksyn 245°C. Nie można ich usunąć z wodą odlaną po gotowaniu i nie ulegają także zniszczeniu w procesie suszenia czy marynowania grzybów.

Według naukowców z Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, muchomor sromotnikowy to w 90-95% przyczyna śmiertelnych zatruć w Polsce.

Zatrucie przebiega w kilku etapach:

• okres utajnienia - brak objawów przez 6-24 godziny po zjedzeniu potrawy, na czas ma wpływ ilość spożytych grzybów,
• zaburzenia żołądkowo-jelitowe - trwają około 12-24 godziny i mają gwałtowny przebieg,
• druga faza utajenia - poprawa stanu zdrowia przez 12-24 godziny, w tym czasie następuje uszkodzenie hepacytów,
• faza wątrobowa - po 3-4 dniach dochodzi do uszkodzenia komórek wątrobowych, dodatkowe symptomy to skaza krwotoczna, niewydolność nerek i śpiączka wątrobowa.

Między czwartym, a szesnastym dniem od zatrucia dochodzi do śmierci. Z tego względu nie można ignorować żadnych dolegliwości, które pojawiają się po zjedzeniu dania z dodatkiem grzybów.

Charakterystyczne objawy zatrucia grzybami to:

• mocny ból brzucha,
• wodnista biegunka,
• wymioty,
• odwodnienie,
• ból głowy,
• zawroty głowy,
• osłabienie,
• bladość skóry,
• przyspieszone tętno,
• krwawienie z przewodu pokarmowego,
• zaburzenia świadomości,
• zaburzenia oddechu,
• utrata przytomności,
• śpiączka.

Muchomor sromotnikowy posiada ogromną ilość toksyn, a ich największe stężenie znajduje się w kapeluszu. Po spożyciu okazu należy jak najszybciej wywołać wymioty.

Ważne, by do szpitala przewieźć jedzoną wcześniej potrawę, by móc ją zbadać, a także treść żołądkową lub kał. Kluczowe jest jak najszybsze dotarcie do placówki medycznej, liczy się każda minuta.

Zabronione jest picie jakichkolwiek płynów, nawet wody, zażywanie leków i testowanie domowych metod na problemy żołądkowe. Tego typu postępowanie spowoduje jedynie pogorszenie stanu zdrowia i opóźnienie rozpoczęcia leczenia.

Jedynie specjaliści będą w stanie oczyścić organizm z toksyn i ochronić narządy przed uszkodzeniem. Najczęściej chory otrzymuje wówczas duże dawki węgla aktywowanego, który przyciąga amanitynę.

Ważna jest terapia regenerująca komórki wątroby oraz ustabilizowanie równowagi organizmu. W tym celu stosuje się elektrolity i płyny izotoniczne. Problemy z nerkami wymagają dializy, a uszkodzenie wątroby - przeszczepu.