Saponiny – źródła, właściwości i działanie

Saponiny to grupa związków chemicznych należących do glikozydów. W ich skład wchodzą dwie części: aglikon (zwaną sapogeniną) i glikon – sacharyd (cukier). Pod względem chemicznym saponiny to grupa glikozydów triterpenowych lub steroidowych. W związku z tym wyróżnia się saponiny triterpenowe (triterpenowy charakter aglikonu) i saponiny sterydowe (steroidowy charakter aglikonu).

Nazwa "saponiny" pochodzi od łacińskiego słowa "sapo", oznaczającego mydło. Ma to związek z tym, że substancję cechuje zdolność do tworzenia piany w kontakcie z wodą (ponieważ ma zdolność obniżania napięcia powierzchniowego roztworów wodnych).

Saponiny to substancje, które występują naturalnie w różnych roślinach. Są wytwarzane także przez niektóre organizmy morskie, w tym strzykwy. W organizmach roślinnych pełnią różne funkcje. Przede wszystkim chronią przed grzybami i innymi patogenami, także owadami, ale i pomagają wchłaniać różne składniki odżywcze z gleby. Najczęściej są obecne w skórce łodyg i owoców oraz w korzeniach roślin.

W jakich produktach występują saponiny? Przede wszystkim:

• roślinach strączkowych, takich jak fasola, groch, soczewica, i ciecierzyca (co istotne, ich zawartość może być zmniejszana poprzez obróbkę termiczną, na przykład gotowanie),
• inne warzywa, takie jak szpinak czy pomidory,
• rośliny korzeniowe i łodygowe, takie jak korzeń żeń-szenia i szparagi,
• zboża, na przykład quinoa (komosa ryżowa) i amarantus,
• rośliny lecznicze wykorzystywane w tradycyjnej medycynie ludowej, takie jak wspomniany żeń-szeń, ale i aloes, gwiazdnica pospolita czy ostrokrzew paragwajski (Yerba Mate), zapian (mydleniec), lukrecja gładka, mydlnica lekarska (w korzeniach), łyszczec (w korzeniach u kilku gatunków), nagietek lekarski, kasztanowiec zwyczajny, naparstnica, bluszcz pospolity (Hedera helix).

Saponiny mają różnorodne właściwości, stąd wykorzystuje się je w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym i kosmetycznym. Docenia się ich walory zdrowotne.

Saponinom przypisuje się wiele właściwości leczniczych, między innymi działanie:

• przeciwzapalne,
• przeciwbakteryjne,
• przeciwwirusowe,
• przeciwgrzybicze,
• pierwotniakobójcze,
• przeciwnowotworowe,
• moczopędne,
• wykrztuśne (rozrzedzają wydzielinę znajdującą się w drogach oddechowych, wzmagają wydzielanie śluzu),
• wzmagające procesy wchłaniania składników pokarmowych z jelit do krwi,
• pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, żółci i soku jelitowego,
• obniżające poziom cholesterolu, co przyczynia się do redukcji ryzyka chorób układu krążenia,
• nasilające trawienie tłuszczów, zapobiegają nadmiernemu wchłanianiu tłuszczów w jelitach,
• wspomagające trawienie, między innymi poprzez pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i żółci,
• immunomodulujące, to jest wpływające na regulację działania układu immunologicznego, czyli systemu obronnego organizmu; to ważne w kontekście odpowiedzi organizmu na zewnętrzne czynniki, takie jak infekcje, substancje toksyczne czy nowotwory; saponiny mogą zwiększać aktywność komórek NK, a także podwyższać produkcję interferonu i interleukiny,
• antyoksydacyjne – saponiny mają zdolność do neutralizacji wolnych rodników w organizmie, co potencjalnie opóźnia procesy starzenia się, ponieważ chroni komórki przed stresem oksydacyjnym.

Niektóre z saponin są truciznami. Duże dawki saponin, podane doustnie, mają działanie wymiotne.

Aby korzystać z dobroczynnych właściwości saponin, należy postawić na zdrową, dobrze zbilansowaną, różnorodną i racjonalną dietę, która zawiera pokarmy z różnych grup produktów. Co to konkretnie znaczy?

Spożywaj więcej warzyw i owoców bogatych w saponiny, zwłaszcza strączków. Dodawaj je do zup, sałatek, gulaszy, potraw jednogarnkowych, zapiekanek i innych dań – tak mięsnych, jak i wegetariańskich.

Wypróbuj niepospolite zboża, które są zasobne w saponiny. Quinoa, amarantus to doskonała alternatywa dla tradycyjnych kasz.

Sięgaj po zioła i przyprawy bogate w saponiny. Dodawaj je do potraw, by wzbogacić ich smak i zawartość saponin.

Uwaga! Ponieważ gotowanie może zmniejszyć zawartość saponin w produktach spożywczych (niektóre ze związków mogą ulegać degradacji w wysokich temperaturach), aby zachować jak najwięcej tych cennych związków, zaleca się:

• gotowanie na parze, dzięki czemu produkty spożywcze nie mają bezpośredniego kontaktu z wodą,
• smażenie na małej ilości tłuszczu, pieczenie lub grillowanie,
• krótki czas gotowania (im krótszy czas gotowania, tym mniejsza utrata saponin),
• ograniczanie ilości wody (mniej saponin przeniknie do wody),
• unikanie przesadnie wysokich temperatur.

Aby czerpać korzyści dla zdrowia, możesz także pić napary ziołowe czy yerba mate. Dostępne są także suplementy diety zawierające saponiny. Zwykle są wyprodukowane z ekstraktów roślinnych zawierających wysokie stężenia saponin lub konkretnych rodzajów saponin, takich jak żeń-szeń lub lukrecja.

Co ważne, jeśli masz jakiekolwiek problemy ze zdrowiem bądź leczysz choroby przewlekłe bądź zażywasz inne suplementy, przed rozpoczęciem kuracji najlepiej skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą. Pamiętaj, że w ciąży i w okresie karmienia piersią zabronione jest stosowanie jakichkolwiek preparatów na własną rękę.